Volkanizma Hakkında Kısa Bilgi

Volkanizma Hakkında Kısa Bilgi

Yerin binlerce hatta on binlerce metre altından erimiş hâldeki magmayı yüzeye çıkaran güç nedir? Neden insanlar volkanik faaliyetin olduğu alanlara yerleşirler?
Magmanın yeryüzüne çıkmasıyla ya da yeryüzüne yakın yerlere kadar sokulmasıyla gerçekleşen olaylara volkanizma denir (5.9.şekil). Magma, yeryüzüne çıkarak ya da yeryüzüne yakın yerlere kadar sokularak yer şekillerinin değişmesine neden olur.

volkanizma
Magmanın yeryüzüne ulaşıncaya kadar geçtiği yola volkan bacası denir. Volkanik patlama sonucu bacadan önce gazlar, su buharı ve küller, daha sonra lavlar çıkar. Lavların sıcaklığı ortalama 1000°C – 1200°C’tur. Çıkan materyaller çevreye yayılarak hızla soğur.
Yer kabuğu hareketleriyle birbirine yaklaşan levhaların çarpışma alanları ve levhaların birbirinden uzaklaşmasıyla beliren yarılma yerleri, yer kabuğunun zayıf direnç alanlarıdır. Bu nedenle levha sınırları, volkanik olayların çok olduğu bölgelerdir. Magma, bu yerlerdeki kırık ve çatlaklar boyunca yeryüzüne çıkar (5.4.Fotoğraf).
Volkan konilerinin üst kısmında bulunan ve volkanik patlamayla oluşan huni biçimindeki çukurluklara krater denir. Bazı kraterlerin diplerinde sular birikerek göl oluşmaktadır. Bu tür göllere de krater gölü denir (5.5.Fotoğraf).

volkan_konisi

Volkanik patlamalar sırasında çıkan materyaller katı, sıvı ve gazdır. Gaz olarak çıkan maddelerin önemli bir kısmını su buharı oluşturur. Lavlar, akıcı maddelerdir. Katı maddeler ise tüf, lapilli ve volkan bombası gibi adlar alır. Çapları 1 cm’den küçük katı maddelere tüf denir. Çakıl büyüklüğünde olan katı maddeler lapilli, daha büyükleri ise volkan bombası olarak adlandırılır (5.9.Şekil).

Volkanik olay sonucunda çıkan malzemenin üst üste birikmesiyle oluşan koni şeklindeki kabartılara volkan konisi denir. Volkan konilerinin büyüklüğü, volkanik olayın özelliğine bağlı olarak değişmektedir. Tek dağların önemli bir kısmı birer volkan konisidir (5.4.Fotoğraf). İtalya’da Etna ve Vezüv, Japonya’da Fujiyama volkan konilerinin örneklerindendir.
Volkan konilerinden bir kısmı patlamayla çıkan tüf, cüruf ve volkan bombası gibi katı maddelerin üst üste birikmesiyle oluşur. Bu tür konilere kül konisi denir.
Çapları birkaç yüz metre ile birkaç kilometre arasında değişen, daire veya oval şekilli patlama çukurlarına maar denir (5.6.Fotoğraf). Maarlar gaz patlamasıyla oluşur. Konya Karapınar yakınlarındaki Acıgöl ve Meke Tuzlası birer maar çukurudur.

maar-cukuru
Volkan konileri, volkanik olay sırasında çıkan materyallerin özelliği ve miktarına bağlı olarak kalkan veya tabakalı ,volkan adını alır.
Kalkan volkanlar: Volkanik faaliyetle çıkan lav çok akışkan (bazik) karakterde ise geniş bir alana yayılır ve yüksekliği fazla olmayan fakat kapladığı alan geniş olan kalkan biçiminde volkanik dağları oluşturur.
Tabakalı volkanlar: Volkanik faaliyet sonucu çıkan materyaller katı kıvamında (asidik) ise çıkan materyaller çok kısa süre içinde katılaşır ve bir katman oluşturur. Sonraki süreçte çıkan materyaller bu katmanın üzerinde yeni bir tabaka oluşturur ve bu olayın devam etmesiyle yüksekliği fazla olan yüksek dağlar oluşur.
Volkanik patlamayla çıkan lavlar akıcı ise bazen çok geniş bir alana yayılır. Lavlar, çukurlukları doldurarak geniş düzlükler oluşturur. Bu düzlükler, akarsular tarafından parçalanınca lav platoları oluşur. Bu tür platoların en geniş olanı Hindistan’daki Dekkan Platosu’dur. Doğu Anadolu’da da lav platoları geniş yer kaplar.
Volkanik dağlarda yeni ve şiddetli bir patlama olursa krater genişler ve daha geniş bir çukurluğa dönüşür. Bu tür çanaklara kaldera denir. Bazı kalderalar, kraterlerin çökmesiyle oluşur. Kalderaların da diplerinde göl oluşabilmektedir.
Yeryüzünde 500 civarında etkin volkan vardır. Bu volkanların üçte ikisi Büyük Okyanus çevresinde, genç kıvrımlı dağların bulunduğu yerlerde sıralanmıştır. Bu özelliğinden dolayı Büyük Okyanus kıyılarına Ateş Çemberi denilmektedir. Geri kalan etkin volkanlar Atlas Okyanusu’nda, Akdeniz ülkelerinde, Endonezya’da ve Doğu Afrika’dadır.
Magma, yeryüzüne sokulurken yer kabuğunun direncini kıramadığı zaman, yeryüzüne yakın tabakaları yukarı iterek kubbeleştirir. Bu kıvrılma sonucu oluşan kubbe biçimindeki şekillere de iç püskürük şekiller ya da derinlik volkanizması denir.
Derinlik volkanizmasıyla oluşan şekillerin başlıcaları sill, dayk, lakolit ve batolittir (5.10.şekil).
Lavların, tabakalar arasına yatay yönde sızarak ara bir katman oluşturmasıyla sill (5.10şekil) adı verilen şekiller oluşur. Bu oluşum, damara benzetildiği için damar kayaçları olarak da tanımlanmaktadır.

Magma, yeryüzüne doğru çıkarken bazen tabakaları yukarı doğru iterek kubbeleştirir ve yanlara doğru yayılır. Lakolit (5.10.şekil) adı verilen bu şekiller mantara benzer. Zamanla üstteki tabakalar aşınınca bu katmanlar yüzeye çıkar. Lakolitler genellikle granit ve siyenit gibi derinlik kayaçlarından oluşurlar. Magmanın yeryüzüne yakın yerlere kadar büyük yığınlar hâlinde sokulmasıyla oluşmuş şekillere batolit (5.10.şekil) denir. Magmanın dikey olarak bir duvar gibi yukarı doğru yükselmesiyle oluşan şekillere ise dayk denir.

 

ic-puskuruk-sekillerin-baslicalari