Kıyı Tipleri ve Oluşum Süreçleri Hakkında Kısa Bilgi
İç ve dış güçlerin ortak etkisiyle çeşitli kıyı tipleri oluşmuştur. Deniz yükselmesi, yer kabuğundaki çökmeler, akarsu ve buzulların etkisi kıyı biçimlenmesinde en önemli etmenlerdir. Kıyı biçimlenmesine enlemin de etkisi büyüktür. Örneğin fiyord kıyı tipine yüksek enlemlerde, mercan kıyılarına ise alçak enlemlerde rastlanır.
Akarsu vadilerinin aşağı kısımlarının deniz altında kalmasıyla oluşan girintili ve çıkıntılı kıyılara ria kıyı tipi denir. Bu tür kıyılar ya kara çökmesiyle ya da deniz seviyesinin değişmesiyle meydana gelir. Güneybatı İrlanda, Güney İngiltere, Kuzeybatı İspanya, Güney Çin ve Kore kıyıları bu tip kıyıların örnekleridir. İstanbul ve Çanakkale boğazlarıyla Güneybatı Ege kıyıları da ria kıyı tipinin örneklerindendir.
Kıyıya paralel uzanan dağların çökmesiyle dalmaçya tipi kıyılar oluşur. Çöken dağların yüksekte kalan kısımları kıyıya paralel uzanan takımadaları oluşturur. Bu tip kıyılara Adriya Denizi’nin doğu kıyılarında rastlanır. Türkiye’de ise Finike ile Kaş arası bu tip kıyılardandır.

ria-kiyi-tipi

Kıyıya dik uzanan dağlar arasındaki çanakların sular altında kalmasıyla enine kıyılar oluşur. Girintisi ve çıkıntısı fazla olan kıyı tipidir. Kıta sahanlığı geniş olan enine kıyılarda deniz etkisi iç kesimlere sokulabilmektedir. Enine kıyılarda koylar ve körfezler çok olduğu için doğal liman sayısı fazladır. Kuşadası ile Edremit Körfezi arasındaki kıyılar, enine kıyı tipinin en güzel örneğidir. Bu nedenle enine kıyılara “Ege tipi kıyılar” da denir.
Dağların kıyıya paralel uzandığı, bu nedenle girinti ve çıkıntısı az olan kıyı tipine boyuna kıyılar denir. Doğal limanı az olan bu kıyılarda kıta sahanlığı dardır. Kıyıda yüksek falezlere yaygın olarak rastlanır. Boyuna kıyıların diğer bir özelliği, kıyı gerisindeki dağların deniz etkisinin iç kesimlere geçmesini engellemesidir. Boyuna kıyı tipinin tipik örneklerine Amerika Kıtası’nın batısında rastlanır. Karadeniz ve Akdeniz’in Türkiye kıyıları da boyuna kıyılara örnektir.
Kıyılardaki buzul vadilerinin deniz basmasına uğramasıyla fiyort tipi kıyı oluşur. Bunun en tipik örneği Norveç kıyılarıdır. Fiyortlara yalnızca kutuplara yakın yerlerde rastlanır.
Buzul aşındırmasıyla oluşan hörgüç kayalar ile buzul biriktirmesiyle oluşan morenlerin bulunduğu yerlerin deniz altında kalmasıyla skyer (skayer) kıyı tipi oluşur . Bu kabartılar kıyılarda binlerce adacık oluşturur.
Koyların önlerinin kıyı oklarıyla kapanmasıyla limanlı kıyılar oluşmaktadır. Kıyı okları, doğal dalgakıran görevi gördüğünden koyda büyük dalgalar oluşmaz.
Mercanlı kıyılar, sıcak kuşakta görülen kıyı tipidir. Mercanlar sıcak ve sığ suda yaşayan canlılardır. Bu canlıların kalıntılarının üst üste birikmesiyle mercan kıyıları oluşmaktadır. Mercanların oluşturduğu birikintiler ada hâline gelmişse atol adını alır.

dalmacya-kiyi-tipi

skayer-kiyi-tipi