Dalgalar Akıntılar ve Gelgit Olayları Hakkında Kısa Bilgi

Dalgalar , Akıntılar ve Gelgit Olayları Hakkında Kısa Bilgi

Okyanuslar, denizler ve göller hareketsiz, durgun su alanları değildir. Bunlarda da kendilerine özgü hareketler gelişir ve bu hareketlerin bir iş yapabilme özellikleri vardır. Denizlerde görülen hareketlerin başlıcaları dalgalar, akıntılar ve gelgittir. Göllerde de dalga, akıntı ve gelgit hareketleri görülürse de bunların etkileri denizlerdeki kadar değildir. Bu hareketlere bağlı olarak deniz ve göllerde aşındırma, taşıma ve biriktirme işlemleri gelişir; kıyılar ve taban şekillenir.

dalgalar
Dalgalar rüzgâr, deniz altı depremleri ve volkanizmayla oluşur. Bunlardan, süreklilikleri ve kıyı biçimlenmesi açısından rüzgârların oluşturduğu dalgalar en önemlisidir.
Dalgaların aşındırma gücü dalganın büyüklüğü, şiddeti, kıyının şekli ile yakından ilgilidir. Bu da su kütlesinin büyüklüğüne ve rüzgârın esiş şiddetine göre değişir. Dalgaların sürüklediği çakıl ve kum gibi maddeler de kıyıya çarparak aşındırmaya katkıda bulunur. Dik kıyılarda dalgalar daha etkili olur. Çünkü bu kıyılarda dalgalar, bütün şiddetleriyle kıyıdaki kayalara çarparken derinliği az olan kıyılarda dibe sürtünme sonucu büyük çapta güç kaybederler. Bu nedenle derinliği fazla ve kıyı gerisinde kabartıların yükseldiği kıyılarda daha çok aşınım, derinliği az olan kıyılarda ise daha çok biriktirme şekilleri oluşur.
Dalga kıyıya çarptığında bir basınç uygulayarak kıyının aşınmasına neden olur. Dalganın kıyıda yaptığı aşındırmaya abrazyon denir.
Dalga aşındırmasıyla oluşan en önemli şekil falezlerdir. Dik ve derin kıyılarda dalganın kıyıya çarpmasıyla oyuklar oluşur. Zamanla oyukların üst kısımları çöker, kıyıda bir diklik belirir. Dalga aşındırmasıyla oluşan bu dikliklere falez ya da yalıyar denir.
Kıyıdan itibaren dağların başladığı yerlerde falezler daha yaygındır. Yatık kıyıda ise falez belirli belirsiz bir yapı kazanır.
Dalga aşındırması devam ettikçe falez geriler ve falezlerin önünde kıyı aşınım düzlüğü oluşur. Bu yüzeyler genellikle kum ve çakıllarla örtülüdür.
Denizlerde yaşayan canlıların da kıyı biçimlenmesinde etkileri vardır. Mercan olarak adlandırılan deniz canlılarının ölmeleri ve bunların kalıntılarının üst üste yığılması ile mercan kayaları, bu kayaların birleşmesiyle mercan adaları oluşur. Büyük Okyanus çevresindeki ekvatoral kuşak ve Güneydoğu Asya’da mercan çemberleri, mercan kayalıkları, mercan gölleri ve mercan adalarına sıkça rastlanır.
Akıntı, deniz ve okyanus suyunun uzun mesafeler boyunca yer değiştirmesidir. Akıntıları oluşturan faktörler sürekli rüzgârlar, seviye farkı ve yoğunluk farkıdır.
Yoğunluk ve seviye farkından oluşan akıntılar, genellikle denizleri birleştiren boğazlarda görülür. Böyle bir yerde sular, daha yoğun olan denizden, yoğunluğu az olan denize alt akıntı şeklinde geçer. İstanbul ve Çanakkale boğazlarındaki akıntılar bu türdendir. Yine iki deniz suları arasında seviye farkı varsa bu durumda da su, seviyesi yüksek olan denizden diğerine üst akıntı biçiminde geçer. Karadeniz’de de seviye farkından dolayı bir akıntı oluşmaktadır. Karadeniz’de su seviyesi Marmara Denizi’ne oranla daha yüksektir. Bu nedenle Karadeniz’deki fazla sular boğazlardan Ege’ye doğru akar. Ege’nin tuzlu suları da yoğunluğu fazla olduğundan dip akıntısı olarak boğazlardan Karadeniz’e akar.
Okyanuslardaki büyük akıntıları sürekli rüzgârlar oluşturmaktadır. Gelgit olayının neden olduğu akıntılar ise özellikle gelgit genliğinin fazla olduğu okyanus kıyılarında etkilidir.
Yer şekillerinin biçimlenmesi açısından en önemli akıntılar kıyılarda oluşanlardır. Akıntı ve dalgaların etkisiyle oluşan başlıca şekiller kıyı oku, lagün ve tombolodur.
Kıyı oku, bir ucu karaya bağlı ve açıklara doğru uzanan yığınaklardır . Kıyı oklarından bazıları kıyıya paralel uzanır ve bir koyun önünde set oluşturabilir. Bu durumda koy zamanla göl hâline gelir. Bu tür göllere lagün ya da deniz kulağı denir.
Kıyı okları karaya yakın adalara doğru oluştuklarında zamanla ada ile ana kara birbirine bağlanır. Oluşan bu şekle tombolo denir (5.36.Fotoğraf).

Gök cisimleri, birbirlerini kütleleri ile doğru orantılı, uzaklıklarının karesi ile ters orantılı olarak çeker. Buna göre yakın gök cisimlerinin çekim etkisi daha fazladır. Bu nedenle Ay’ın Dünya üzerindeki çekim gücü Güneş’inkinden çoktur.
Ay ve Güneş’in çekim gücüne bağlı olarak suların kabarması ve çekilmesine gelgit denir. Gelgit, bir ay gününde (24 saat 50 dakika 28 saniyede) iki kez gerçekleşir. Güneş ve Ay, aynı doğrultuya geldiklerinde kabarma daha fazla olur. Buna büyük gelgit denir (yeni ay ve dolunay dönemleri). Ay ve Güneş birbirlerine dik doğrultuda oldukları zaman kabarma daha az olur. Buna da küçük gelgit denir (ilk dördün ve son dördün dönemleri). Büyük ve küçük gelgit bir ayda ikişer defa oluşmaktadır. Ay’ın Dünya’ya en yakın olduğu zamanda gelgit genliği artar.
Suların çekilme ve kabarma düzeyleri arasındaki yükselti farkına gelgit genliği denir . Gelgit genliği, Ay ve Güneş’in konumları ile denizlere göre değişmektedir. İç denizlerde gelgit genliği az iken (30 – 80 cm) okyanus kıyılarında fazladır (8 – 20 m). Sığ koylar, körfez ve haliçlerde gelgitin etkisi daha çoktur. Batı Avrupa kıyılarında 5-6 m arasında değişen gelgit genliği, Türkiye’yi çeviren denizlerde azdır (25-30 cm’yi geçmez.). Bu bakımdan gelgit olaylarının kıyılarımızda şekillendirici etkisi yoktur. Gelgit olayı önemli olmakla birlikte dalgalar kadar etkili değildir. Bazı denizlerde gelgit olayı çok zayıftır.
Gelgitin diğer bir etkinliği, akıntılar meydana getirmesidir. Özellikle suların çekildiği dönemde akıntılar daha fazladır. Çekilme döneminde gelgit akıntıları, akarsuların taşıdığı materyalleri açıklara sürükler ve delta oluşumunu engeller. Bu nedenle gelgitin fazla olduğu kıyılarda delta oluşmaz. Bu tür kıyılarda gelgit akıntıları akarsu ağzını aşındırarak denizin akarsu ağzına doğru girinti oluşturmasını sağlar. Denizin gelgit etkisiyle akarsu ağzına doğru oluşturduğu bu tür girintilere haliç denir.

falez

kiyi-oku-tombolo

 

gelgitin-etkili-oldugu-kiyidaki-sular

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.